Μικροκλίμα σε μουσεία και αρχεία: όρια σχετικής υγρασίας & θερμοκρασίας, silica gel, Art-Sorb, Prosorb, data loggers, ανοξία

Posted by

28 Σεπτεμβρίου, 2026

On 28 Σεπτεμβρίου, 2026

Η σχετική υγρασία (RH) και η θερμοκρασία είναι οι δύο περιβαλλοντικές παράμετροι που επηρεάζουν περισσότερο τη μακροχρόνια διατήρηση συλλογών. Σε υπερβολικά υγρό περιβάλλον αναπτύσσονται μύκητες και επιταχύνεται η διάβρωση· σε πολύ ξηρό, τα οργανικά υλικά συρρικνώνονται και ραγίζουν· οι γρήγορες διακυμάνσεις προκαλούν μηχανικές τάσεις σε ξύλο, ζωγραφική, ελεφαντόδοντο και σύνθετα αντικείμενα. Στον οδηγό αυτό συνοψίζουμε τα όρια που προτείνουν τα διεθνή πρότυπα και οι οδηγίες, και εξηγούμε πώς λειτουργούν στην πράξη τα μέσα παθητικού ελέγχου του μικροκλίματος: silica gel, Art-Sorb, Prosorb, δείκτες υγρασίας, data loggers και ανοξία.

Βασικές έννοιες

Σχετική υγρασία και θερμοκρασία

Η σχετική υγρασία εκφράζει πόσους υδρατμούς περιέχει ο αέρας σε σχέση με το μέγιστο που μπορεί να συγκρατήσει στη δεδομένη θερμοκρασία. Επειδή η χωρητικότητα του αέρα αυξάνεται με τη θερμοκρασία, σε κλειστό χώρο, όταν η θερμοκρασία ανεβαίνει, η RH πέφτει – και αντίστροφα. Γι’ αυτό η θέρμανση ενός κτιρίου τον χειμώνα ξηραίνει τον αέρα, ενώ ένας ψυχρός τοίχος ή μια αποθήκη σε υπόγειο μπορεί να φτάσει σε τοπική συμπύκνωση.

Υγροσκοπικά υλικά και «ισορροπία»

Το ξύλο, το χαρτί, το δέρμα, τα υφάσματα και το ελεφαντόδοντο ανταλλάσσουν υγρασία με το περιβάλλον μέχρι να έρθουν σε ισορροπία. Κάθε αλλαγή RH μεταφράζεται σε διόγκωση ή συρρίκνωση. Αυτό που καταπονεί περισσότερο τα αντικείμενα δεν είναι τόσο μια συγκεκριμένη τιμή, όσο οι μεγάλες και γρήγορες διακυμάνσεις, ιδίως αν ξεπερνούν το εύρος στο οποίο το αντικείμενο έχει ήδη «συνηθίσει» (η λεγόμενη «ιστορική» ή «αποδεδειγμένη» διακύμανση, κατά το EN 15757).

Ποια όρια ισχύουν σήμερα

Η παλαιότερη αντίληψη για ένα ενιαίο, αυστηρό «50% ±5% RH και 20 °C» για όλες τις συλλογές έχει αντικατασταθεί από μια πιο ευέλικτη, βασισμένη στον κίνδυνο προσέγγιση. Τα βασικά σημεία αναφοράς είναι:

Bizot Green Protocol (2014, με συμβολή του IIC και του ICOM-CC): για τα περισσότερα υγροσκοπικά υλικά, σταθερή RH στο εύρος 40–60% και θερμοκρασία 16–25 °C, με διακυμάνσεις RH όχι μεγαλύτερες από ±10% σε 24 ώρες. Για ευαίσθητα αντικείμενα ορίζονται στενότερα όρια κατά περίπτωση.
ASHRAE Handbook – κεφάλαιο για μουσεία, βιβλιοθήκες και αρχεία: ορίζει κλάσεις ελέγχου (AA, A, B, C, D) με διαφορετικές επιτρεπτές βραχυπρόθεσμες και εποχικές διακυμάνσεις. Για παράδειγμα, η κλάση AA επιτρέπει βραχυπρόθεσμες διακυμάνσεις ±5% RH και ±2 K χωρίς εποχική μεταβολή της RH, ενώ η κλάση A επιτρέπει και εποχική μετατόπιση του σημείου ρύθμισης.
EN 15757:2010: προτείνει τον καθορισμό ορίων με βάση το ιστορικό κλίμα στο οποίο έχει προσαρμοστεί το αντικείμενο (εποχικός κινητός μέσος όρος και επιτρεπτή απόκλιση).
EN 16893:2018 και ISO 11799: απαιτήσεις για χώρους αποθήκευσης αρχείων και βιβλιοθηκών, όπου γενικά προτιμώνται χαμηλότερες θερμοκρασίες για μακροχρόνια διατήρηση.

Ειδικές κατηγορίες υλικών

Μέταλλα: χαμηλή RH, συχνά κάτω από 40%· για αρχαιολογικό σίδηρο με ενεργή διάβρωση λόγω χλωριόντων απαιτούνται σημαντικά χαμηλότερες τιμές.
Μικτές συλλογές με οργανικά υλικά: μέτρια και σταθερή RH, χωρίς ακραίες τιμές.
Φωτογραφικά υλικά και φιλμ: χαμηλή θερμοκρασία (ιδίως για έγχρωμα και οξική κυτταρίνη) και μέτρια RH, σύμφωνα με τα πρότυπα της σειράς ISO 18900.
Κίνδυνος μούχλας: αυξάνεται σημαντικά όταν η RH παραμένει πάνω από περίπου 65–70% για παρατεταμένο διάστημα.

Παθητικός έλεγχος σε προθήκες και κουτιά

Σε μια καλά σφραγισμένη προθήκη, ο μικρός όγκος αέρα επιτρέπει να σταθεροποιηθεί η RH με ρυθμιστικά υλικά (buffers) χωρίς μηχανικό εξοπλισμό. Η επιτυχία εξαρτάται από τρία στοιχεία: τη στεγανότητα της προθήκης (ρυθμός ανανέωσης αέρα), την ποσότητα και τον τύπο του ρυθμιστικού υλικού, και τη σωστή προετοιμασία του (προρύθμιση).

Silica gel

Πορώδες διοξείδιο του πυριτίου που απορροφά και αποδίδει υδρατμούς. Υπάρχουν δύο βασικές χρήσεις: (α) ως ξηραντικό, ξηρό, για να κρατά χαμηλή RH (π.χ. για μέταλλα)· (β) ως ρυθμιστής, προρυθμισμένο σε συγκεκριμένη RH, για να εξομαλύνει διακυμάνσεις. Το κοινό silica gel τύπου «Α» είναι αποτελεσματικό κυρίως σε χαμηλές RH, ενώ τα ειδικά μουσειακά silica gel έχουν σχεδιαστεί για να αποδίδουν στο εύρος μέσης RH. Το silica gel με δείκτη αλλάζει χρώμα όταν κορεστεί, αλλά ορισμένοι δείκτες (π.χ. με χλωριούχο κοβάλτιο) δεν συνιστώνται πλέον για λόγους υγείας· προτιμάτε δείκτες χωρίς κοβάλτιο ή ξεχωριστές κάρτες ένδειξης.

Prosorb

Μουσειακό silica gel σχεδιασμένο ώστε να απορροφά και να αποδίδει υψηλές ποσότητες υδρατμών στο εύρος περίπου 30–60% RH. Διατίθεται σε κόκκους, φακελάκια και κασέτες, προρυθμισμένο σε επιλεγμένη τιμή RH, ώστε να τοποθετείται απευθείας σε προθήκες.

Art-Sorb

Ρυθμιστικό υλικό υψηλής απόδοσης (σε μορφή κόκκων, φύλλων ή κασετών) με μεγάλη ικανότητα ανταλλαγής υγρασίας ιδίως σε μέσες και υψηλές RH. Διατίθεται συνήθως προρυθμισμένο γύρω στο 50% RH και μπορεί να επαναρρυθμιστεί πολλές φορές. Είναι κατάλληλο για περιβάλλοντα όπου η εξωτερική RH κινείται υψηλά, όπως σε πολλά ελληνικά κτίρια κοντά σε θάλασσα.

Πόσο ρυθμιστικό υλικό χρειάζεται;

Η ποσότητα εξαρτάται από τον όγκο της προθήκης, τον ρυθμό ανανέωσης αέρα, την απόκλιση ανάμεσα σε εσωτερική και εξωτερική RH και το πόσο συχνά μπορεί να γίνεται επαναρρύθμιση. Ο G. Thomson (The Museum Environment, 1978/1986) έδωσε κλασικές εκτιμήσεις για το κοινό silica gel της εποχής· σύγχρονες, καλά σφραγισμένες προθήκες με υλικά υψηλής απόδοσης χρειάζονται σημαντικά μικρότερες ποσότητες. Ακολουθήστε τις οδηγίες του κατασκευαστή για το συγκεκριμένο υλικό και επιβεβαιώστε με μετρήσεις.

Βήματα εφαρμογής σε προθήκη

Ελέγξτε τη στεγανότητα της προθήκης (αρμούς, ανοίγματα, παρεμβύσματα). Χωρίς καλή σφράγιση, κανένα ρυθμιστικό υλικό δεν επαρκεί για πολύ.
Επιλέξτε υλικά κατασκευής που δεν εκλύουν οξέα, αλδεΰδες ή θειούχες ενώσεις (δοκιμή Oddy). Φιλμ φραγμού και κατάλληλες ταινίες/σιλικόνες μειώνουν τις εκπομπές από ξύλινα ή MDF μέρη.
Προρυθμίστε το ρυθμιστικό υλικό στην επιθυμητή RH (ή προμηθευτείτε το προρυθμισμένο).
Τοποθετήστε το σε ξεχωριστό, αεριζόμενο διαμέρισμα, ώστε να μην έρχεται σε επαφή με τα αντικείμενα και να αντικαθίσταται χωρίς άνοιγμα του χώρου έκθεσης.
Παρακολουθήστε με data logger ή τουλάχιστον με κάρτα ένδειξης υγρασίας.
Επαναρρυθμίστε όταν οι μετρήσεις δείχνουν ότι η RH απομακρύνεται από το επιθυμητό εύρος.

Μέτρηση και καταγραφή

Ό,τι δεν μετριέται δεν ελέγχεται. Οι βασικές επιλογές είναι:

Κάρτες ένδειξης υγρασίας: οικονομικός, χονδρικός έλεγχος (ακρίβεια της τάξης του ±10% RH). Χρήσιμες μέσα σε κουτιά, σακούλες φραγμού και κατά τις μεταφορές.
Ψηφιακά θερμοϋγρόμετρα: στιγμιαίες τιμές και, σε ορισμένα μοντέλα, συναγερμοί και σημείο δρόσου.
Data loggers: συνεχής καταγραφή θερμοκρασίας (και RH, ανάλογα με το μοντέλο) σε τακτά διαστήματα. Τα δεδομένα αναλύονται για να εντοπίζονται διακυμάνσεις, εποχικές τάσεις και δυσλειτουργίες.

Οι αισθητήρες RH αποκλίνουν με τον χρόνο· προγραμματίστε περιοδική βαθμονόμηση ή έλεγχο με αναφορά (π.χ. με διαλύματα κορεσμένων αλάτων ή συγκριτικά με βαθμονομημένο όργανο). Το EN 16242 περιγράφει διαδικασίες μέτρησης υγρασίας για πολιτιστική κληρονομιά και το EN 15758 για τη θερμοκρασία.

Ανοξία: αποθήκευση και απεντόμωση χωρίς χημικά

Η ανοξική μέθοδος βασίζεται στη μείωση του οξυγόνου σε πολύ χαμηλά επίπεδα μέσα σε στεγανό περίβλημα από φιλμ φραγμού οξυγόνου (π.χ. Escal, πολυστρωματικά φιλμ αλουμινίου). Χρησιμοποιείται για δύο σκοπούς:

Απεντόμωση: σε συγκεντρώσεις οξυγόνου κάτω από περίπου 0,1–0,3% για αρκετές εβδομάδες τα έντομα θανατώνονται σε όλα τα στάδια. Ο απαιτούμενος χρόνος εξαρτάται από το είδος, τη θερμοκρασία και τη RH – η βιβλιογραφία (π.χ. Selwitz & Maekawa, Inert Gases in the Control of Museum Insect Pests, GCI 1998) αναφέρει συνήθως από 2–3 έως αρκετές εβδομάδες.
Μακροχρόνια αποθήκευση: για υλικά ευαίσθητα στην οξείδωση (π.χ. ορισμένα μέταλλα, ελαστικά, χρωστικές), σε συνδυασμό με έλεγχο της RH.

Πώς εφαρμόζεται

Υπολογίστε τον όγκο αέρα μέσα στη σακούλα ή τον θάλαμο και επιλέξτε απορροφητές οξυγόνου κατάλληλης χωρητικότητας (με περιθώριο ασφαλείας).
Επιλέξτε τον τύπο απορροφητή: οι απορροφητές με βάση τον σίδηρο χρειάζονται υγρασία για να λειτουργήσουν και μπορεί να αυξήσουν ελαφρά την RH· ορισμένα συστήματα (π.χ. RP-A) απορροφούν ταυτόχρονα υγρασία και προορίζονται για μέταλλα, ενώ άλλα (π.χ. RP-K) δεν μεταβάλλουν τη RH και προορίζονται για οργανικά υλικά.
Σφραγίστε θερμικά ή με κατάλληλα κλιπ και τοποθετήστε δείκτη οξυγόνου ορατό από έξω.
Παρακολουθήστε τον δείκτη και τη διάρκεια έκθεσης· καταγράψτε θερμοκρασία και RH.

Οι απορροφητές οξυγόνου εκλύουν θερμότητα κατά την αντίδραση· τοποθετήστε τους ώστε να μην ακουμπούν τα αντικείμενα.

Ασφάλεια

Διαβάστε το SDS των ξηραντικών και των απορροφητών οξυγόνου. Η σκόνη silica gel ερεθίζει τα μάτια και την αναπνευστική οδό· χρησιμοποιήστε γάντια και, για χύμα υλικά, μάσκα σκόνης και γυαλιά.
Κατά την επαναρρύθμιση με θέρμανση, ακολουθήστε τις θερμοκρασίες του κατασκευαστή και εργαστείτε σε αεριζόμενο χώρο.
Σε μεγάλους ανοξικούς θαλάμους ή σε συστήματα με άζωτο/αργό, ο ατμοσφαιρικός αέρας με χαμηλό οξυγόνο είναι επικίνδυνος για τον άνθρωπο (κίνδυνος ασφυξίας). Απαιτούνται αερισμός και ανιχνευτής οξυγόνου στον χώρο εργασίας.
Τα αντικείμενα με μούχλα απομονώνονται και χειρίζονται με κατάλληλα μέσα ατομικής προστασίας.

Συχνές ερωτήσεις

Ποια είναι η «ιδανική» σχετική υγρασία;

Δεν υπάρχει μία ιδανική τιμή για όλα. Για τις περισσότερες μικτές συλλογές ένα σταθερό εύρος 40–60% είναι αποδεκτό, με περιορισμό των γρήγορων διακυμάνσεων. Τα μέταλλα χρειάζονται χαμηλότερη RH, ενώ ορισμένα ευαίσθητα αντικείμενα χρειάζονται στενότερα όρια.

Τι διαφορά έχει το Art-Sorb από το κοινό silica gel;

Τα μουσειακά ρυθμιστικά υλικά (Art-Sorb, Prosorb) έχουν σχεδιαστεί για να ανταλλάσσουν μεγάλες ποσότητες υγρασίας στο εύρος μέσης RH, οπότε σταθεροποιούν αποτελεσματικότερα μια προθήκη. Το κοινό silica gel είναι πιο αποδοτικό ως ξηραντικό σε χαμηλές RH.

Κάθε πότε αλλάζω ή επαναρρυθμίζω το silica gel;

Όταν οι μετρήσεις δείχνουν ότι η RH στην προθήκη απομακρύνεται από το επιθυμητό εύρος. Σε καλά σφραγισμένες προθήκες αυτό μπορεί να σημαίνει μία φορά τον χρόνο ή και σπανιότερα· σε μη στεγανές, πολύ συχνότερα.

Αρκεί ένα θερμοϋγρόμετρο ή χρειάζομαι data logger;

Ένα θερμοϋγρόμετρο δείχνει μόνο τη στιγμιαία κατάσταση. Ο data logger καταγράφει τις διακυμάνσεις μέρα και νύχτα, τις εποχικές τάσεις και τα επεισόδια (π.χ. βλάβη κλιματισμού), που είναι απαραίτητα για τεκμηρίωση και για αιτήματα δανεισμού έργων.

Είναι η ανοξία ασφαλής για όλα τα υλικά;

Είναι από τις ασφαλέστερες μεθόδους απεντόμωσης, γιατί δεν χρησιμοποιεί τοξικά χημικά ούτε ακραίες θερμοκρασίες. Ορισμένες χρωστικές έχει αναφερθεί ότι μεταβάλλονται σε ανοξικό περιβάλλον υπό φωτισμό· για χρωματισμένα αντικείμενα, συμβουλευτείτε τη βιβλιογραφία και διατηρείτε τις σακούλες στο σκοτάδι.

Γιατί χρειάζεται δοκιμή Oddy για τα υλικά της προθήκης;

Σε κλειστή προθήκη οι ρύποι που εκλύονται από ξύλο, κόλλες, βαφές ή υφάσματα συγκεντρώνονται και μπορεί να διαβρώσουν μέταλλα ή να προσβάλουν ευαίσθητα υλικά. Η δοκιμή Oddy ελέγχει αν ένα υλικό κατασκευής είναι ασφαλές για χρήση κοντά σε αντικείμενα.

Προϊόντα που αναφέρονται

Κατηγορίες: Μέτρηση & Έλεγχος Μικροκλίματος · Παθητικός Έλεγχος Μικροκλίματος · Συστήματα Μέτρησης και Καταγραφής Μικροκλίματος

Πρότυπα και βιβλιογραφία

EN 15757:2010 – Conservation of cultural property – Specifications for temperature and relative humidity to limit climate-induced mechanical damage in organic hygroscopic materials.
EN 16893:2018 – Conservation of cultural heritage – Specifications for location, construction and modification of buildings or rooms intended for the storage or use of heritage collections.
EN 16242 – Conservation of cultural property – Procedures and instruments for measuring humidity in the air and moisture exchanges between air and cultural property.
ASHRAE Handbook – HVAC Applications, κεφάλαιο «Museums, Galleries, Archives and Libraries».
Bizot Group (2014). Bizot Green Protocol / IIC–ICOM-CC Declaration on Environmental Guidelines.
Thomson, G. (1986). The Museum Environment, 2η έκδ. Butterworth-Heinemann.
Selwitz, C., Maekawa, S. (1998). Inert Gases in the Control of Museum Insect Pests. Getty Conservation Institute.